स्मार्ट सिटी मिशनच्या उपलब्धी

91% प्रकल्प पूर्ण, 1.47 लाख कोटी रुपये गुंतवणूक

‘2047 पर्यंत विकसित भारताच्या संकल्पाला पूर्ण करण्यामध्ये सैकडो लहान शहरांची महत्त्वपूर्ण भूमिका आहे. आमची सरकार अशा शहरी केंद्रांमध्ये जीवनाच्या सुगमता मध्ये सुधारणा करण्यासाठी आवश्यक सुविधांचा विकास करत आहे.’

• प्रधानमंत्री श्री नरेंद्र मोदी

परिचय

स्मार्ट सिटी मिशन (एससीएम) चा उद्दिष्ट स्मार्ट आणि शाश्वत उपायांच्या माध्यमातून भारताच्या शहरांमधील जीवनाच्या गुणवत्ता मध्ये वाढ करणे आहे. या मिशनाचा उद्दिष्ट असा एक शहरी वातावरण निर्माण करणे आहे जे आर्थिकदृष्ट्या सशक्त, समावेशी आणि पर्यावरणास अनुकूल असावे. इन्फ्रास्ट्रक्चर, शासन आणि सामाजिक विकासासारख्या प्रमुख क्षेत्रांवर लक्ष केंद्रित करून एससीएम देशभरातील शहरी जीवनात बदल घडवू इच्छित आहे. 100 शहरांमध्ये मिशन ने महत्वपूर्ण प्रगती केली आहे. याअंतर्गत 1,47,704 कोटी रुपये गुंतवणूक केली आहे आणि 8,075 प्रकल्पांपैकी 7,380 प्रकल्प पूर्ण करण्यात आले आहेत. या पूर्ण झालेल्या प्रकल्पांमुळे एससीएम ची स्मार्ट आणि चांगले राहण्यासाठी प्रतिबद्धता दिसून येते.

स्मार्ट सिटी मिशन एक नजरेत

प्रधानमंत्री श्री नरेंद्र मोदी यांनी 25 जून 2015 रोजी स्मार्ट सिटी मिशन सुरू केले. याचे मुख्य उद्दिष्ट कुशल सेवा, मजबूत इन्फ्रास्ट्रक्चर आणि शाश्वत उपायांच्या माध्यमातून 100 शहरांमध्ये जीवनाची गुणवत्ता सुधारवणे आहे. हे मिशन आर्थिक विकास, समावेशिता आणि स्थिरता वर लक्ष केंद्रित करून विविध आवश्यकतांची पूर्तता करत आहे. या मिशनाचा उद्दिष्ट अशी शहरी जागा निर्माण करणे आहे जी इतर शहरांसाठी आदर्श ठरतील.

मिशनचे दृष्टिकोन

स्मार्ट सिटी मिशन दोन मुख्य मार्गांनी लागू केले जाते. पहिले, स्मार्ट सिटी मिशन अंतर्गत शहरांना एक क्षेत्र-आधारित विकास (एबीडी) दृष्टिकोन वापरून विकसित केले जात आहे. 100 शहरांमधून प्रत्येकाने त्याच्या लोकसंख्येच्या आधारावर एक विशेष क्षेत्र निवडले आहे आणि नागरिकांच्या सहभागाने त्याचे विकास सुरु केले आहे. दुसरे, प्रत्येक शहरात पॅन-सिटी प्रकल्पांचा समावेश आहे, जे तंत्रज्ञान-आधारित उपाय आहेत.

मिशनच्या प्रमुख उपलब्ध्या

13 डिसेंबर 2024 पर्यंत एकूण प्रकल्पांपैकी 91% प्रकल्प यशस्वीरित्या पूर्ण झाले आहेत, जे देशभरातील शहरी परिप्रेक्ष्याचा आकार बदलण्यात महत्त्वपूर्ण प्रगती दर्शविते.

मुख्य प्रकल्प आणि ऐतिहासिक उपलब्ध्या (15.11.24 पर्यंत)

• एकीकृत कमांड आणि नियंत्रण केंद्र (ICC): 100 स्मार्ट शहरांमध्ये कार्यशील ICCs आहेत, जे निर्णय घेण्यासाठी डेटा वापरतात. या केंद्रांनी कोविड वॉर रूम म्हणून कार्य केले आणि एआय, IoT आणि डेटा अ‍ॅनालिटिक्सच्या माध्यमातून शहराच्या ऑपरेशन्समध्ये मोठ्या सुधारणा केल्या.
• सार्वजनिक सुरक्षा आणि संरक्षा: 100 स्मार्ट शहरांमध्ये 84,000 पेक्षा जास्त सीसीटीव्ही कॅमेरे स्थापित केले गेले आहेत. यासोबतच, 1,884 आपत्कालीन कॉल बॉक्स, 3,000 सार्वजनिक संबोधन प्रणाली आणि ट्रॅफिक सिग्नलवर लाल बत्ती उल्लंघनासाठी स्वचालित ट्रॅफिक प्रवर्तन प्रणाली स्थापित केली आहे.
• जल आपूर्ति: 17,026 किलोमीटर पेक्षा जास्त जल आपूर्ति प्रणालीची SCADA द्वारे निगराणी केली जात आहे, ज्यामुळे रिसाव आणि गैर-राजस्व पाणी कमी होत आहे.
• ठोस अपशिष्ट व्यवस्थापन: 66 पेक्षा जास्त शहरांमध्ये प्रौद्योगिकीच्या वापराने ठोस अपशिष्ट व्यवस्थापन केले जात आहे. स्वचालित वाहन स्थान (AVL) साठी 9,194 वाहने RFID-टॅगने सुसज्ज केली गेली आहेत.
• गतिशीलता (मोबिलिटी): 1,740 किलोमीटर पेक्षा जास्त स्मार्ट रस्त्यांचे निर्माण किंवा सुधारण केले गेले आहेत आणि 713 किलोमीटर सायकल ट्रॅक विकसित केले गेले आहेत. तसेच, एक इंटेलिजेंट ट्रान्सपोर्ट मॅनेजमेंट सिस्टम (ITMS) लागू केला आहे.
• शिक्षा: 9,433 स्मार्ट क्लासरूम्स आणि 41 डिजिटल लायब्ररीज विकसित करण्यात आली आहेत.
• स्वास्थ्य: 172 ई-स्वास्थ्य केंद्र आणि 152 स्वास्थ्य एटीएम स्थापित केले गेले आहेत.

उभरती आव्हाने आणि त्यावर मात करणे

मुख्य प्रकल्पांव्यतिरिक्त स्मार्ट सिटी मिशनने उभरती आव्हाने स्वीकारली आहेत. उदाहरणार्थ, कोविड-19 महामारीच्या पार्श्वभूमीवर सार्वजनिक खुले जागा वाढवण्यासाठी ‘साइकिल्स4चेंज’ आणि ‘स्ट्रीट्स4पीपल’ सारख्या अभियाने सुरू केली आहेत.

स्मार्ट सिटी मिशनाची रणनीती

स्मार्ट सिटी मिशनचे उद्दिष्ट स्थानिक क्षेत्रातील विकासाला प्रोत्साहन देणे आणि प्रौद्योगिकीचा वापर करून स्मार्ट परिणाम मिळवणे आहे. यामध्ये रेट्रोफिटिंग, पुनर्विकास, ग्रीनफील्ड विकास आणि शहरभर स्मार्ट उपायांची अंमलबजावणी यांचा समावेश आहे.

स्मार्ट सिटी रांची आणि लखनऊचे उदाहरण

स्मार्ट सिटी रांची मध्ये ट्रान्सपोर्ट सर्कुलेशन वाढवण्यात आले आहे.

स्मार्ट सिटी लखनऊ मध्ये 100 वर्ष जुने चारबाग रेल्वे स्थानकाचे पुनर्विकास करण्यात आले आहे.

निष्कर्ष

स्मार्ट सिटी मिशनने भारतातील शहरी क्षेत्रांचा सुधारणा करण्यासाठी महत्त्वपूर्ण प्रगती साधली आहे. स्मार्ट तंत्रज्ञान, शाश्वत उपाय आणि नागरिकांच्या सक्रिय सहभागाच्या माध्यमातून याने बुनियादी सुविधा, सार्वजनिक सुरक्षा, गतिशीलता आणि जल आपूर्ति यामध्ये मोठ्या सुधारणा केल्या आहेत. या मिशनाने खुल्या जागांचा वापर, सुरक्षित सार्वजनिक परिवहन आणि स्मार्ट शहरांचा विकास यांसारख्या नव्या आव्हानांना स्वीकारले आहे. हे मिशन स्मार्ट आणि अधिक रहाण्यासाठी आदर्श शहरे तयार करण्याच्या दिशेने काम करत राहील.

#swatantryanews#marathinews#maharashtra#